Minggu, 08 November 2026

PATILASAN BOTOBANG NGRAKAS SRATUREJO

 


PATILASAN BOTOBANG

Dening Nono Warnono

 

Warga dusun Ngrakas, Desa Statirejo Kecamatan Baureno isih ngrekaa Situs Botobang minangka patilasan kang dipitaya gegayutan klawan Dewi Setyowati pan Prabu Jenggolo Manik.

Boto Abang kang asring diarani Botobang kadidene salah siji petilasan ing dusun Ngrakas Desa Sraturejo Kecamatan Baureno. Situs iki diyakini masyarakat sakiwa tengene ninangka papan suci kang gayut kambi Ratu Dewi Seryowati lan Eyang Jenggolo Manik utawa Prabu Sri Begawan Manik Sutro.

Dewi Setyowati dhewe minangka prameswari  saka Prabu Angling Dharma. Parandene Jenggolo Manik minangka guru kang uga ramane Dewi Seryowati.

Miturut Mudjoko juru kunci Pesarean. Botobang, nadyan ing tulisan kang ana pasarean (makam), sejatine situs kasebut minangka patilasan. Tujuane supaya nggampangake masyarakat kurmat papan pasujarahan kasebut. Bangunan situs iku asil renovasi gotong-royong warga dusun kadidene upaya ngramut sejarah.

Dinas Kebudayaan lan Pariwisata Kabupaten Bojonegoro, durung menindaklanjuti gayut klawan situs sejarah kasebut. Daffa Mileniar, staff Disbudpar Bojonegoro bidang kebudayaan ngaku kanggo situs situs kang durung ana bukti valid sacara ilmiah, durung diwenehi kawigaten mirunggan

 Dinas bakal nganakake panaliten luwih dhisik, yen batu bata oang ana kebukten minangka peninggalan zaman kerajaan Majapahit. Uga arep aweh panyengkuyung ngemonah lan ngreksa kelestariane. Yen wis bener bener iiu peninggalan zaman Majapahit, dinas bakal kupiya sabiyantu ngreksa situs mau.

Yagene diarani Boto Abang utawa Botobang. Jalaran zaman dhisik, petilasan iki nate dibongkar dening penjajah. Nalika dibongkar, pranyata ing njerone ana bata abang. Mula njur diarani Botobang. Miturut Agung Yatmoko, salah siji pegiat budaya duwe pemanggih yen dhisik sing mbongkar iku Landa jalaran Jepang ora preduli marang bab ngono iku mau.

           

(Nono Warnono, Ketua Pamarsudi Sastra Jawi Bojonegoro/ PSJB)

BAHASA NETIZEN DAN DIALEK BOJONEGARAN

 BAHASA NETIZEN DAN DIALEK BOJONEGARAN


Oleh: Nono Warnono


Kata netizen dengan padanan warganet sudah resmi masuk ke dalam Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) V daring. Netizen merupakan kata serapan dari bahasa Inggris internet dan citizen yang berarti warga internet. Dalam penulisan media tertentu, kata ini kadang ditulis miring (italic) karena masih dianggap sebagai kata asing.

Sementara untuk warganet yang merupakan akronim dari warga dan internet, yang ditetapkan sebagai padanan kata bahasa Indonesia baku untuk netizen. 

Bahasa niscaya entitas yang terus berkembang dinamis, bukan sesuatu yang statis.Bahasa netizen yang sebelumnya telah muncul dalam bahasa gaul atau slang banyak yang sudah masuk dalam KBBI dan memperkaya khasanah perbendaharaan kata dalam bahasa Indonesia. 

Seperti kata slang ekspresif: kepo (ingin tau), lebai (berlebihan), julid (suka iri dengki), ambyar (tercerai berai), cuan (keuntungan/uang), kicep (merasa bersalah). Ada juga kata akronim netizen yang sudah lumrah: gercep (gerak cepat), mager (malas gerak), baper (terbawa perasaan), bucin (buta cinta), gabut (gaji buta), pansos (panjat sosial) dan sebagainya. 

Akhir akhir ini muncul juga bahasa netizen yang mengadopsi nama nama tokoh kondang. Pramono Anung diekspresikan dengan kata "kerja",  Anis Baswedan dikonotasikan " Pengangguran", Meutia (blokir), Ahok Basuki Cahaya purnama (marah-marah). Contoh dalam kalimat: "Saya sedang Anis sebetulnya pengin Pramono agar tidak Ahok".

Bahasa sejatinya bukan sekedar alat komunikasi. Di era yang serba digital, bahasa juga menjadi alat untuk mengungkapkan ekspresi. Tak ayal dalam kehidupan nan dinamis ungkapan tersebut bukan dengan kata vilgar namun lewat kosa kata baru yang diambil dari nama tokoh atau pejabat negara. Meski konotasinya bisa jadi ada yang positif dan negatif bergantung keseharian, hasil kerja dan kontroversinya. 

Bahasa di media sosial (medsos) memang sangat cair, sebab istilah dan kosa kata bisa mendadak viral lalu hilang saat muncul tren baru. Fenomena ini sekaligus menunjukkan bagaimana bahasa di medsos begitu dinamis.

Dialek Bojonegaran Sebagai Local Wisdom

Seperti dinarasikan sebelumnya bahwa bahasa itu berkembang dinamis sesuai dengan eranya. Bahasa tidak sebatas alat komunikasi, namun juga sebagai kearifan lokal (local wisdom) yang niscaya dijaga dan ditumbuhsuburkan. 

Bagaimana dengan eksistensi Dialek Bojonegaran di tengah bahasa asing dan bahasa netizen yang terus mengepungnya? 

Sebuah pertanyaan yang mengemuka ketika kinta membincang dia kondisi yang dikonfrontasikan. Ada pihak yang punya persepektif, bahasa daerah atau dialek lokal akan musnah ditelan jaman. Pada posisi berseberangan ada yang meyakini bahasa daerah dan dialek lokal semacam Dialek Bojonegaran tetap bertumbuhkembang karena ia tidak sekedar alat komunikasi namun lebih sebagai local wisdom yang memiliki ikatan rasa berbeda dengan bahasa pada umumnya.

Ragam dialek Bojonegaran memiliki kosa kata tersendiri yang berbeda dengan dialek lain. Ujaran dengan kata "jengker", (berbicara) "matoh" (apik banget), "njukuk"(mengambil) " gableg" (memiliki) , "njungok" (duduk)" lesu" (lapar) "jengklong"(nyamuk) "menyok" (singkong) dan sejenisnya adalah kata yang identik medok cah Bojonegoro. Belum lagi pemakaian akhiran "em" untuk standar ujaran Jawa Baku "mu", atau " oh" untuk akhiran baku "uh", memberikan kekhususan bahwa perbincangan tersebut dialek Bojonegaran, yang membedakan dengan dialek Arek, Mataraman, Maduran dan sejenisnya. 

Menurut penulis, Dialek Bojonegaran akan tetap tumbuh berkembang dari generasi ke generasi. Balai Bahasa Propinsi Jawa Timur (BBPJT) dan beberapa pakar serta maestro sering menyebut bahasa Dialek Bojonegaran sebagai dialek lokal yang eksis dan terus berkembang. Meski sebagian orang menyebut seiring dinamika peradaban, bahasa dialek lokal akan terdesak dan tergerus namun pada kenyataannya ada penutur yang meninggalkan namun ada yang justru ngleluri (melestarikan) .

Sebagai sebuah alat komunikasi sekaligus bernilai etika, kearifan lokal, sejarah dan cara masarakat memahami kehidupan, bahasa ibu dengan berbagai dialek, dan bahasa Indonesia sebagai pemersatu tidal saling meniadakan tetapi saling melengkapi. Trigatra Bahasa menyebut: Utamakan Bahasa Indonesia, lestarikan Bahasa Daerah, Kuasai Bahasa Asing. Ketiganya tidak boleh saling menegasikan. Jangan sampai bahasa asing dipersepsikan sebagai simbol kemajuan, bahasa daerah dicap sebagai peninggalan masa lalu yang tak relevan. 

Dus, ditengah munculnya bahasa netizen di medsos, kita tidak alergi perkembangan bahasa tersebut. Bahasa Indonesia tetap kita implementasikan sebagai bahasa nasional pemersatu. Sementara bahasa daerah dengan beragam dialek, termasuk Dialek Bojonegaran, adalah salah satu kekayaan kearifan lokal yang niscaya dirawar, dijaga, dan ditumbuhkembangkan secara proporsional di tengah kajian kebahasaan sosiolinguistik. 


Nono Warnono, Maestro Bahasa Jawa di Balai Bahasa Provinsi Jawa Timur (BBPJT).

Sabtu, 07 November 2026

GEGURITAN NONO WARNONO "KOBONGAN"

 Nono Warnono:


KOBONGAN


Alas geni lan kasangsaya

Kobare dahana jer jumawa

Wola wali disirep tan kuwawa

Situs sejarah kajarah geni dadi awu

Sengsara dipulihake bali

Jer napsune manungsa ngalahake geni


Kukus dadi angus ing akasa

Kabuncang angin ngrabasa

Ndhedhet bebrayan manungsa

Lelimengan nandhang cintraka

Kesawaban angkara murka

Alas ditrabas gugur gunung


Hawa panas semromong

Keconggah njalari owah-owahan

Mangribawani sana swasana

Rengetan dadi tela amba

Manungsa kaplened bencana

Temahan melu dadi s


angkrah jaman

Manungsa keblasuk dalam sidhatan


Bojonegoro, Nopember 2026

Sabtu, 31 Oktober 2026

NGULANDARA

 WIWIT WETAN BUNTAS KULON


wiwit gajah indhah sakidule babat

mingset ngulon mampir mejid coklat

dakcegad ing dalan talun kepara papat

keplasan mobil mandheg rada kliwat

tekan kutha ning panase rinasa jingkat 

andhok cau gondrong enake ora mekakat 

jam wis nuding angka rolas seprapat

tumuju kantor pamarintah sing tingkat

gati kukuhe satuan karya lagi kajabat

longgar wektu golek kopi kanggo obat

warung bu tiok sing pindhah ngalamat

warkop calon dewan sing arep mangkat

bakune ing kantor budaya seperlu rapat

bagas "pantes budlal" klawan mupakat

banjur nututi playune surya minger klebat

mampir purwasaren nepas malem jumat

resi Sunawan nedheng ngrapal jejimat

petenge wengi gawe weteng sesambat

semriwing ngawe nyumanggaake rikat

kangkung, cendhil goreng, sambel tomat

tetembang koes plus nambahi nikmat

imbuh tanduk waregen ngadeg ora kuwat

weteng mendheh miyar kaya udun semat

niyat sowan sesepuh kang miwiti riwayat

kula nuwun, sanga kurang seprapat

rama Hoery dheng nekung malem jumat 

munjuk ing ngarsane Gusti kanthi hidmat

binukak tembung ukara tan kasendhat

gayeng jandon nganti wektune kliwat

wiwit welan puput kulon saderma liwat

saka kulon buntas wetan rinasa nikmat.


Bojonagari,29102026


Minggu, 25 Oktober 2026

CERKA "PANGIMING-IMING" NONO WARNONO


PANGIMING-IMING

Dening :  Nono Warnono

 

Jeneng sing disandhang mengku pralampita endah. Basa arab, Zuhrotun Nisa. Nduweni teges wanita kembang. Wong tuwane biyen duwe gegadhangan dheweke bisa dadi wanita kang arum. Kaya kembang kang wangi angambar.

Wiwit cilik wis katon lantip. Lungguh bangku SD ajeg rangking siji ing kelas. Dadi siswa sing digemateni guru. Ditresnani sapepadha murid. Bapake asring paring hadiah kanggo prestasine. Pengaji aji sing disengguh kadidene motivasi mligi.

Kanggo njembarake pesrawungan, ngancik tataran SMP nganti SMA dheweke sekolah menyang kutha. Prestasi manjila.Wong tuwane tansaya mongkog atine, banjur dielokake tabungan beasiswa. Kanggo nyengkuyung pendidikan amrih gangsar lumakune.

Kabeh mau ora mokal, jer bapake, Alfan Jazuli, wis lawas nyambut gawe ing salah siji bank pemerintah daerah Lamongan. Wis banget faham babagan jasa keuangan. Cekel abang ijone kredit kanggo para pengusaha ing maneka bidang.

Gilir gumantine wektu nyakramanghilingan. Nisa beda slagane. Prestasine mudhun. Asring gumbul karo kanca-kancane kluyuran rame-rame.

"Nisa, bapak ibu wis nyedhiani bandha kanggo pendidikanmu," semantane Alfan ing sawiji dina.

"Inggih,Pak.Kula mangertos," tumanduke kanthi swara alon.

"Bapak krungu kabar lamat-lamat, kurang sedhep yen dirungu. Jajal critaa, apa bener rumor mau?" Alfan nyarawidekake.

"Bab napa nggih bapak?" ujare Nisa api-api ora paham.

"Ngenani srawungmu kuwi lho ndhuk?!" pamunggele Fauziah ibune.

"Kula medal sareng kanca-kanca yen wonten kegiatan sekolah kok,Bu. Menapa lepatipun?" wangsulan semu nyaruwe.

"Ngumpul kanca ngrampungake tugas sekolah kuwi apik. Ning aja njur rame-rame nganti tengah wengi,"

Nisa ora wangsulan. Mung pilih meneng embuh apa sing dibatin. Nganti biyunge nyambung ukara maneh..

"Bapak ibu wis nyiapake kabeh keperluan pendidikanmu. Malah taun ngarep rencana arep ngejak kowe plesir menyang Singapura" pangiming-iming marang anak ontang anting.

Wiwit kedadeyan kasubut, Nisa idhep-idhep nglenggana marang tumindake. Taberi sinau. Ngeloni kegiatan-kegiatan positif ing sekolahan. Nganti lulus kanthi prestasi cukup manjila.

"Miliha perguruan tinggi sing bisa nambah kawruhmu ing babagan manajemen perusahaan," prentah wong tuwane sarampunge lulus SMA.

"Kula estunipun kepengin terjun ing bidang pertanian,bapak. Nglajengaken pakaryanipun simbah," ature Nisa ngenyang.

"Aja ndhuk, bapak wae suthik nerusake pakaryane simbahmu. Jaman digital usaha ing bidang petanian kuwi kurang prospektif. Pupuk sering langka. Obat-obatan larang. Tenaga kerja angel golek-golekane. Isih ketambahan saben panen rega asil tetanen anjlog"

"Nanging sakmenika kathah para petani milenial ingkang sukses,bapak?"

Nisa adreng anggone kepengin ambyur ing bidang pertanian. Nerusake ngemonah tegal sawah simbahe sing diwaris bapake.

"Aja ndhuk! Bapak kepengin masa depanmu luwih apik ketimbang jamane simbah lan bapak-ibu. Aja njegur ing bidang pertanian. Ngemonah tegal sawah kuwi akeh susahe tinimbang bungahe. Jaman wis ngalami owah-owahan gedhe." mojar akeh-akeh Alfan ngadhang kekarepan anak semata wayang.

Nisa ora kuwawa wangsulan maneh. Pilih meneng disambi ngempet tangise sing meh ambrol. Gelis mlayu, mlebu kamar. Meneb lawang. Ngebrukake awak ing peturon kambi ungkeb-ungkeb bantal.

Biyunge sing ora tega gelis jumangkah nututi. Mlebu kamar alon kanthi ngati-ati. Lungguh peturon karo ngelus alon anak sing ditresnani.

"Nis, bapak ibu iki ora duwe tujuan njlomprongake anak. Apa sing dikarepake bapak mau ana benere. Kabeh kanggo masa depanmu sing luwih apik. Slaras karo jaman kelakone.,"pitutur alus

Tangise anak ontang-anting leren. Gelis ngrangkul biyunge.

Genahe, Nisa banjur gelem kuliah slaras kekarepane wong tuwa sekawit. Mlebu salah siji perguruan tinggi terkenal ing Surabaya. Senadyan dheweke sejatine duwe krenteg kuliah ing Bandung apa Jakarta.Tekan semester lima prestasine apik. Ngelmu manajemen dikuwasani. Teori bisnis keuangan wis  dipahami.

Dumadakan dhdhane kaya disamber bledhek. Ora perkara kuliah. Nanging jodho. Nedya dipacangake kambi wong lanang jeneng Budiono. Putrane pegawe bank aran Ahmad Kholik. Kanca nunggal profesi karo bapake. Mung beda bank papan nyambut gawe.

Dheweke durung nyaguhi. Durung aweh wangsulan. Atine ora trima, kuliah durung rampung kok wis digolekake pacangan. Apa maneh kuwi dudu pilihane dhewe. Mung nuruti ambisi wong tuwa sing duwe karep ngana-ngene. Kanthi pangiming-iming, dijamin urip mulya. Jer calone saka keluarga mapan kanthi jabatan cukup kinurmat.

Nekat matur biyunge ing sawiji wengi. Didukani piye wae nedya ditampa. Sing baku ruwet pikirane bisa diudhari.

"Bu, menapa kula kedah nuruti sedaya kersa kersanipun bapak?" panglocitane Nisa kamisesegen.

"Bab jodho, sejatine bapak ibu ora meksa. Mung menehi gambaran mbokmenawa kowe bisa dadi tetimbanganmu,ndhuk?" clathu biyunge kanthi sareh.

"Nanging dhawuhipun bapak kados meksa. Kedah kula lampahi. Menapa kula mboten kepareng gadhah pilihan piyambak?" pitakon ing antaraning pegat-pegat tangis.

"Tak pikir pilihane bapak kae ya ora luput ta,ndhuk?. Kabeh ngemu tujuan becik. Endi ta ana wong tuwa sing kepengin nyengsarakake anak?"

Kabeh tembung mung dibatin lan diempet jroning dhadha. Arep mbantah, atine ora kuwawa. Jer wiwit cilik digladhi urip jroning keluarga tradhisi jawa nengenaken subasita.

Kabeh seseging dhadha mung digembol. Ora curhat marang sapa-sapa. Disimpen, disangga dhewe. Ora kepengin wong liya ngerti. Dheweke duwe dudutan yeng wadul masalah marang liyan durung kepara mesthi antuk solusi. Salah-salah malah dadi rerasan ngakeh ora tumanja.

Owah-owahan ngadhepi kanyatan mau mung nate diblakakake arang Lingga Prasetya kanca kuliah sing mambu ati karo dheweke. Wiwit ketarik lelorone. Kamangka padatan mung disengguh kanca lumrah. Sakiki ora mung trima kepethuk ing kelas perkuliahan, nanging ajeg kangsen sanjabane kampus kanggo sawiji keperluan.

Meneng-meneng Nisa gawe ada-ada investasi. Kanthi pawitan tabungan saka wong tuwa. Investasi wujud foreign exchane, cryptocurency, lan saham. Pangiming-iming profit  gedhe.

Dheweke dhapuk owner dibantu Lingga. Main treding. Ngrekrut bocah sapantaran minangka reseller kanggo golek member. Dhuwit saka member disetor dheweke lumantar reseller. Menehi insentif lan komisi saben rekrutan member anyar.

Kegiatan bisnis kang disambi kuliah sukses. Uripe mubra mubru. Tumpakan mobil weton anyar rega larang. Tuku omah rega  sakmilyar punju.. Wong tuwane kaget mrangguli kanyatan.

"Nisa, saka ngendi olehmu urip mubra-mubru? Apa melu bisnis investasi bodong? Bapak ibu melu kuwatir!" Alfian nlesih.

"Kula namung bisnis alit-alitan bapak. Kados kersanipun bapak-ibu rumiyin. Kula kedah nyemplung donyaning bisnis. Mboten kepareng njegur ing bidang pertanian," wangsulane Nisa kanthi swara abot.

"Ning kok cepet temen ngolehake keuntungan? Bisa gelis tuku ika-iki,"

"Menika bisnis sesarengan kanca-kanca kuliah sajurusan. Investasi alit-alitan.Nggabung jaringan pengusaha milenial," ujare kanthi pasemon yakin.

Nampa wangsulan mau Alfian ora takon maneh. Nadyan atine samar, mung dibatin. Nganti ing sawiji kalodhangan Alfian krungu rame-rame ing jagat medsos. Banjur muncul  pawarta surat kabar. Isi berita ora ngepenakake.Malah wus ana sing ngancam lan nganakake demonstrasi.

Geger ngenani investasi bodong pranyata bener. Dudu berita hoks. Ora suwe kabeh aset kendaraan, tanah,lan  perumahan disita polisi. Klebu dhuwit ing rekening bank. Polisi mburu pawongan inisial ZN lan LP owner investasi bodong. Alfian tansaya goreh atine. Gemeter sakojur awake.Samar yen inisial ZN kuwi Zuhrotun Nisa, anake. Mangu-mangu. Ora mungkin anake  investasi bodong kadidene tindak penipuan.

Ndadak polisi nekani omahe. Nggoleki Nisa minangka pelaku penipuan sing mlayu ndhelik embuh menyang ngendi.Lan ora suwe omahe digrudug puluhan member lan reseller sing wis setor dhuwit. Alfian lan bojone ora bisa kumecap apa-apa. Blangkemen. Kamiweden. Ngadhepi wong-wong sing padha teka. Nywarakake maneka tuntutan, dhuwite kudu enggal bali. Ana sing bringas ngancam kanthi tindak kekerasan.

Saka kono Alfian sadhar yen Nisa anake nindakake investasi bodong. Ngapusi wong-wong kanthi janji profit mencut ati. Mony game skema Ponzi. Mung muterake dhuwit profit saka member anyar marang anggota lawas. Banjur macet,dadi urusan polisi.

Ora gantalan suwe Nisa lan Lingga dirangket polisi. Pelarian pindhah panggonan saben dinane. Singidan kanca kuliah siji, menyang kanca liyane. Ngono sateruse. Nganti polisi nggrebeg omah kancane kuliah ing Bojonegoro.

Krungu anak ontang antinge ditangkep lan diinterogasi polisi, Alfian gegancangan nyusul. Tekan kantor polisi adu arep karo Nisa sing diborgol tangane. Alfian ora bisa kumecap. Kamitenggengen nyawang bocah wadon ing ngarepe. Anak semata wayang. Banjur sirahe krasa klemun-klemun. Penyawange ora cetha. Ndadak gumebrug tiba semaput. Rame dadi layatan.

Cuthel 

Rabu, 21 Oktober 2026

SELEBRASI FTBI BALAI BAHASA JATIM 2026

 SELEBRASI


Setelah melalui proses penilaian yang panjang secara daring dan luring, Festival Tunas Bahasa Ibu (FTBI) 2026 yang diselenggarakan oleh Balai Bahasa Jawa Timur berbagai lomba telah tuntas dilaksanakan sekaligus menentukan para juara setiap mata lomba Bahasa Jawa maupun Madura pada Rabu, 21 Oktober 2026.

Penyerahan piala dikemas dalam acara selebrasi yang dihadiri oleh Bunda Literasi Arumi Bachsin yang sekaligus memberikan sambutan dan menyerahkan piala kepada para pemenang. Juga hadir perwakilan dari pemerintah propinsi Jawa Timur serta para kepala dinas pendidikan dari berbagai kabupaten/kota di Jawa Timur. 

Kemeriahan panggung selebrasi yang bertempat di Balai Besar Penjaminan Mutu Pendidikan (BBPJT) sebagai puncak acara sekaligus panggung apresiasi. Dalam sambutannya, Kepala BBPJT Puji Retno Hardiningtyas memaparkan proses merealisasikan agenda strategis tersebut sembari memberikan apresiasi kepada kepala dinas pendidikan dan semua pemangku kepentingan (stakeholder) yang menjadi bagian dari penyelenggaraan FTBI. 

Sebagai sebuah wahana perlindungan dan pembinaan, FTBI menjadi momentum untuk melestarikan sekaligis menumbuhsuburkan Bahasa Ibu. Bahasa daerah yang telah melalui revitalisasi berapa pentingnya kearifan lokal (local (local genius) yang bukan hanya sebagai piranti komunikasi ansich. 


Surabaya, 21 Oktober 2026

Nono Warnono