Bianglala Sastra

CRIKAK JAMUS KALIMASADA LAN BUKU WAYANG TANPA DHALANG

Ature : Nono Warnono

Rampung maca crita cekak (crikak) kanthi irah-irahan Jamus Kalimasa reriptane kadang Suwardi Endraswara ing udayana Panjebar Semangat nomer 08 tanggal 21 Februari 2026, ana kang narik kawigatenku minangka pandhemen sastra Jawa. Jer bisa diwilang nganggo driji mrangguli crikak mirunggan kang nggayutake crita kasebut kambi lakon jroning pewayangan kayadene lakon sinandhi Jamus Kalimasada.

Kaprigelane pangripta pengpengan kang ngrakit enggak-enggoking crita lungit mau ora mung elok winawas saka wasising teknik mbangun crita kewala. Parandene kang nyawabi crikak mau nengsemake jalaran dadi ulegan maneka perspektif kauripan. Ana pasemon jagading pakeliran kang gawe daya tarik, gayut wigatine ngleluri seni budaya, pitutur luhur piwulang pepeling talining agesang, isih dibumboni fenomena umyeging jagat medhia sosial kang kebak wong-wong drengki srei jail methakil. Ora kliwatan jagat pakeliran uga kesawaban rembug rerasan kang digoreng tumekeng sangit.

Crikak Jamus Kalimasada nyritakake lelakone dhalang mudha Ki Panca Guna kang antuk amanah mirunggan saka Lurah Prabangkara ing Kaboan kinen mbabar lakon sakral spiritual Jamus Kalimasada sing butuh olah sastra dhuwur. Nadyan sambatan ning sing ndhawuhi punggawa nagara, mula ana bobot gengsine. Njur umyeg ing medsos, akeh dhalang liya aweh panyenges lan kemeren. Ki Panca mutung, nedya leren mayang, leren njejak kothak. Jer akeh sing ndumuk nganggep dheweke epigon, mlagiasi nurun dhalang kondhang liya. Njur sambat marang pangendhange kang isih kakange ipe, aran Samirana. Gelis krenah lan asung pitutur nanging durung kasdu rumesep. Krenahe apik,: "Kok terus gampang njeklek, Dhimas. Kaya gabus wit tela kaspa wae, gampang mak klik, putung dadi sawalang-walang. Sing bandhel ta, Dhimas. Nampa kritik kaya uyah dibakar ngono kuwi kudu dawa ususe, jembar segarane." Tetimbangan becik, nanging pandumuk ing medsos mau wus kadhung gawe atine kagol. Sumaure dhalang Panca Guna:"Walah, Mas, konsep njenengan ngono kuwi klasik. Sing tak adhepi iki kahanan sanyatane. Dudu kahanan sing sarwa blenderan, imajinatif. Aku lagi paham yen donyaning wayang, klebu olah sastra lan seni iku pancen ngremit. Merga ing kiwa tengene dhewe akeh wong sing atine metu wulune..."

Sekawit mangu-mangu nuruti pamrayogane pangendhang mau, nanging krana krenahe Samirana kang sabar lan tanpa kendhat, pepuntone Ki Panca Guna kaya diangslupi warna putih, abang, kuning lan ireng. Njur mak gregah sida mayang datan ngrewes wong-wong turah lambe lan pradondi ing medsos.

Suprandene lakon Jamus Kalimasada dhewe nyritakake lakune Pandhawa slaras werdining impen ngener ngetan parane ing madyaning wana gung liwang-liwung diadhang macan galak. Kadange papat wis digaglag macan parandene Puntadewa ora tedhas dikemah kepara sing wus mlebu weteng diutahake maneh. Macan galak jugar anggone singlon, ganti rupa wujud pandhita Kalimaya kang sabanjure bisa merdeni Jamus Kalimasada wujud dlancang tanpa tulis. Kadidene pralampita limang perkara dumunung kiblat papat lima pancer. Mutmainah, supiyah, aluamah, amarah lan nurcahya punjering urip. Sawuse tancep kayon sing nanggap lan kabeh penonton antuk pemarem batin lan dalan spiritual.

Pepuntone, maca crikak Jamus Kalimaaada kang diayati kanthi tumemen, ora mung antuk lungit sengseming dalan crita, ananging uga sinawung pitutur luhur, piwulang pepeling talining agesang lumantar pasemon kang sinandhi jroning pagelaran wayang.

Blencong Pepadhang Sajroning Wayang Tanpa Dhalang

Ana maneh karya sastra Jawa sajroning antologi geguritan kanthi irah-irahan Wayang Tanpa Dhalang reriptan sedulur Mas Gampang Prawoto, kang isi sarta pangiringe nyethakake bilih sastra Jawa isih ditresnani sarta digandrungi pandhemene. Maksih gesang sempulur nadyan gilir gumanti generasi sumawana mobah mosiking jaman kelakone, luwih-luwih wus ngancik peradaban era digital kang mangaribawani bebrayan Jawa. Karya kang ora lumrah ning milih irah-irahan nyleneh kang narik diwaca tumekeng tutug, tancep kayon.

Buku kumpalan geguritan kanthi judhul Wayang Tanpa Dhalang pindha kembang setaman kang kapethik saka salah siji judhul geguritan. Buku antologi kang kebak pralampita ngenani kahanan bebrayan kebak owah-owahan tata sosial. Pasemon laku-lelakone manungsa ing jaman akhir kang remuk rempu. Sungsang jempalik ngaurip ing jaman gindrang. Saumpama kawawas saka perspektif (cara pandang) pagelaran wayang, gurit-gurit endah kadidene blencong sesuluh agawe jingglang.

Perspektif panggurit nyawang kanyatan ngaurip nora winates nganggo pamawas lair kewala, suprandene kabeh laku-lelakon diwaos kanthi netra batin menebing jiwa. Kanthi pralambang wayang tuwin dhalang, sajuga pralampita manungsa tinitah ing jagat gumelar pindhane wayang. Kudu nut karsa karsaning Pangeran kadidene dhalang slaras klawan pranatan sajroning kitab suci kang dadi pituduh dalasan paugeran bebrayan ndonya tumekeng ndelahan.

Kawuryan nalika pengarang kepengin nduwa kanyatan jaman gindrang nungsang njungkir gesang nabrak pranatan, kang kawogan kepengin tebih saka kanyatan sarta datan ngreridhu sapa bae ing madyaning bebrayan. Prasaja dalasan panduwa mau kapratelakake lumantar gurit Jumbleng. Panyaruwe kang surasane arsa asung pangerten miwah pitutur luhur (edukasi) sinamar mring satengahing gesang tembayatan. Trep klawan subasitaning bebrayan Jawi kang andhap asor kebak pasemon tuwin pralambang, ngombyongi wasita adi kang sinawung ing salah setunggaling irah-irahan Wayang Tanpa Dhalang: wayang wayang/ tinatah tinitah/ nut ing dhapuke lekak lekuk singkaling luku/ nut tlacak tlacak ing debog-debog tancepe kayon dhalang kang mbesakake

Suka pitutur luhur manungsa tinatah tinitah kanthi maneka dhapukan (peran), satemene kebak maneka nugraha kabegjan tuwin pambengan (lekak lekuk singkaling luku) nggaritake maneka crita kodrating Gusti ing ngalam ndonya (nut tlacak ing debog-debog) sekawit lair tumekeng anjoging alam kelanggengan, kabeh nut purba wasesaning Pangeran (tancep kayon dhalang kang mbesakake).

Kadidene kawula kang ngrasuk kapitayan, wajib tansah ngudi panembah sumarah, kedahipun manut printah tansah njunjung laku kaluhuran saka Kang Maha Wikan. Ananging kasunyatan ing bebrayan jaman akhir kawuryan manungsa asring singlar saka gegebengan. Nrabas pepacuhing Gusti. Ngiwakake pituduh pranatan ing maneka pandam pandoming dimensi panguripan. Kaya sinawung ing pada sabanjure: yagene ing jaman gindrang/ wayang-wayang padha mbesakake wayang tanpa dhalang/ amba-ambanan cangkem/ adu pinter ngomong mbengok banter/ nadyan ora pener.

Ngampil istilah kritik sosial saka R.Ng. Ranggawarsita, satemene kita ngancik jaman edan. Tumindake manungsa wus padha nerak pranatan. Keblasuk ing ulegan gesang kang datan kawistara ngendi laku becik tuwin batil (ing jaman gindrang). Manungsa kapiadreng ‘mentuhankan dhiri’, lali marang Pangeran. Lakuning manungsa kang sayektine dibesakake dening Pangeran, malih diobetake dening manungsa pribadhi (wayang wayang padha mbesakake wayang, tanpa dhalang). Manungsa wus ngadoh saka pituduhing Pangeran, koncatan iman kapitayan, marma manembah mring gebyar kadonyan.

Nedhak sajuga jaman ing ngendi manungsa wus akeh dadi tumbak cucukan nyolahake laku ‘provokator’, banter-banteran swara, arebut bener nadyan keblinger (ngomong mbengok banter,nadyan ora pener).Jalaran manungsa padha kegedhen cangkem lambe turah kekehan wuwus nanging nggedabrus (amba-ambanan cangkem). Umpama sinugata kanthi walaka, ukara-ukara kasebut pindha wesi gligen kang ndhodhog maras. Menangi jaman gindrang, mrangguli kasunyatan kang kinarya miris, manungsa yayah nyingkur tuwin nir kapitayan ananing Gusti Pangeran. Padha ngranjab sanjata fitnah nyebar alaning liyan, rebut menang sowang-sowang.

Sajroning Wayang Tanpa Dhalang, terwaca yen penulis tan amung winates dolanan tembung-tembung kebak lelewa. Datan ngemungkaken tembung ukara ngayawara. Ora mung nyediyani panggung estetis imajinatif, nanging uga realis. Ngombyongi pemanggihe Subcomandante Marcos, yen kanthi tembung tuwin ukara bisa kanggo panglenggana ndandani laku dhiri miwah mahanani ngasanes.

Saka crita cekak Jamus Kalimasada dalasan antologi gurit Wayang Tanpa Dhalang ora mung winates mrangguli karya sastra kang endah lan sengsem diwaos, nanging saka karya sastra lelorone kang mralampita wewayangan ing pakeliran kasdu nyunarake blencong pepadhang satengahing panggung bebrayan cakra manggilingan sineling wirama langgam panguripan.

Tamtu karya-karya sastra Jawa kaya kang kaandharake ing ndhuwur banget wigati ditangkarake, dituwuhngrembakakake dening para sastrawan Jawa ing udayana-udayana apadene kang kababar wujud buku antologi. Amrihe ing pangangkah crita-crita kang abasa Jawa ora mung ngemungake ngripta crita kewala, nanging nduweni “cita rasa” kang nyamleng dirahabi jalaran diracik lan dibumboni maneka warna datan njuwarehi.

***